Przez przeszło dwa wieki Sandomierz był ważnym punktem etapowym na trakcie Kraków – Lublin – Wilno, uczęszczanym m.in. przez królów i kupców. Reaktywując obecnie „Szlak Jagielloński” jako międzynarodową trasę turystyczną uczestniczymy w historycznym wydarzeniu.

   Do przeszłości…
   Gościniec krakowsko-wileński zyskał wielką rangę w 1386 r. Wielki książę litewski Jagiełło, rezydujący w Wilnie, podążył wówczas do Królestwa Polskiego z zamiarem uzyskania korony. Po uzgodnieniach w Wołkowysku, przez Brześć Litewski przybył do Lublina, gdzie jego kandydaturę zaakceptowało rycerstwo. Dalsza droga pogańskiego księcia wiodła przez Sandomierz, miasto o wieloletnich tradycjach lokacyjnych, które ucierpiało niegdyś w czasie najazdu Litwinów. Celem pokojowej wyprawy Jagiełły był jednak Kraków, a dokładniej tamtejszy zamek. Na Wawelu rozegrały się najważniejsze wydarzenia: chrzest księcia, ślub z królową Jadwigą i koronacja. 
   W następstwie unii polsko-litewskiej, gościniec łączący stolice obu państw stał się traktem królewskim, a nawet europejską drogą kulturową. Sandomierz odgrywał na nim istotną rolę jako siedziba starostwa, jak również stolica województwa. Jego rolę jako punktu etapowego na trakcie wzmacniał przywilej na cło. W 1432 r. król Władysław podjął decyzję w sprawie trasy kupców jadących z Sandomierza do Bełżyc i Lublina, nakazując im, aby kierowali się na Urzędów. W 1442 r. Dziersław Rytwiański biorąc w zastaw ziemię sandomierską od króla Władysława (Warneńczyka), zobowiązał się świadczyć w niej stacje, m.in. 8 dni w Sandomierzu. 
   W 1447 r. wielki książę litewski Kazimierz Jagiellończyk odbył podróż z Wilna przez Lublin, Sandomierz i Koprzywnicę do Krakowa, gdzie został koronowany. Wracając z Wilna do Krakowa w 1448 r. również odwiedził Sandomierz, ale tym razem skierował się na Opatów i Święty Krzyż. Aleksander Jagiellończyk odbył podroż z Wilna przez Lublin, Sandomierz i Nowy Korczyn do Krakowa w 1503 r. Z kolei w 1505 r. wyruszył on z Krakowa przez Sandomierz do Lublina i Grodna. Później wziął udział w sejmie w Lublinie. Zarządził wtedy, by miasto to podczas podróży króla do ziemi sandomierskiej, dawało podwody tylko do Urzędowa. Z Lublina władca podążył już do Wilna.
   W 1507 r. Zygmunt Stary z Krakowa udał się – wraz z kancelarią – przez Sandomierz do Wilna, w czym uczestniczył m.in. Maciej Drzewiecki. W 1508 r. król wskazał miasta i wsie zobowiązane do podwód dla jego posłańców, których z Krakowa wysyłał do Wielkiego Księstwa Litewskiego (w kierunku na Brześć). Wśród tych nich był Sandomierz, a w jego sąsiedztwie po jednej stronie Koprzywnica, po drugiej Zawichost. W 1515 r. król ponownie jechał z Krakowa przez Sandomierz do Wilna, a w 1535 r. i w 1536 r. znowu go odwiedził poruszając się gościńcem litewskim w przeciwnym kierunku, tzn. wracając z Wilna do Krakowa.
   Syn „Starego” króla, Zygmunt August, jako rezydujący w Wilnie wielki książę litewski, odwiedził Sandomierz w drodze do Krakowa w 1545 r. Po śmierci ojca w 1548 r. wyruszył ponownie tą trasą, by objąć rządy w Polsce. Na dwór Zygmunta Augusta w Wilnie podróżował w 1560 r. przez Kraków, Sandomierz i Lublin posłaniec księcia brandenburskiego, Ślazak Hans Petrach. Mapa z „Itinerarium Orbis Christiani” (wydana w 1579/80 r. i 1588 r.), potwierdza położenie Sandomierza na trakcie krakowsko-wileńskim. Informacje te warto pogłębić sięgając do literatury naukowej, ale nie ulega wątpliwości, że Sandomierz był nieprzerwanie na interesującym nas trakcie od XIV do XVI w.
   Wiele sandomierskich zabytków pamięta czasy jagiellońskie, a są to m.in. Zamek, czyli obecna siedziba Muzeum Okręgowego, relikty murów obronnych z Bramą Opatowską, dawna kolegiata (katedra) z freskami bizantyńsko-ruskimi fundacji Władysława Jagiełły, mansjonaria ufundowana przez Jana Długosza ze zbiorami Muzeum Diecezjalnego (np. rękawiczki królowej Jadwigi), relikwie Krzyża Świętego ofiarowane przez króla po zwycięstwie grunwaldzkim, Rynek z ratuszem i podziemiami (w tym piwnice kupieckie). Do dziedzictwa kulturowego miasta z tamtego okresu należą również ówczesne wydarzenia (m.in. tzw. zgoda sandomierska z 1570 r.) oraz wybitne postaci.

   … podróże współczesne
   Dziedzictwo to ma teraz szanse na nowo zostać docenione i ukazane w związku z przystąpieniem Sandomierza do projektu reaktywowania „Szlaku Jagiellońskiego”. Impuls ku temu wyszedł przed kilku laty z Lublina, gdzie rozpoczęte zostało reaktywowanie traktu Kraków – Sandomierz! – Lublin – Wilno na całym jego przebiegu. W projekcie tym biorą udział samorządy, przedsiębiorcy, stowarzyszenia oraz indywidualni pasjonaci. W 2005 r. w Lublinie odbył się zjazd organizatorów szlaku, a w 2006 r. wyruszyła nim ekspedycja rowerowo–samochodowa (staraniem prof. Anatolija Gładyszczuka z Brześcia, Jadwigi Siedleckiej-Siwudy i Aleksandra Siwudy  z Warszawy).
   Przedsięwzięć o zasięgu regionalnym i lokalnym można wymienić znacznie więcej. W 2006 r. pojawiły się także tzw. Jarmarki Jagiellońskie w: Sandomierzu, Bełżycach, Parczewie i Łomazach. Największą tego typu imprezą jest obecnie Jarmark Jagielloński w Lublinie (ostatnio 150 tys. uczestników), a najnowszą tzw. Jarmark Zygmuntowski (od Zygmunta III Wazy) w Ostrowie Lubelskim. Inne dotychczasowe przedsięwzięcia służące przywróceniu ruchu na szlaku to np. warsztaty marketingowe, objazd szkoleniowy, zwiedzanie Lublina i spotkania w tamtejszym Centrum Kultury. Ponadto na zlecenie Urzędu Miasta Lublin ukazał się przewodnik pt. „Lublin na trakcie krakowsko-wileńskim”.
   W 2007 r. Lubelskie Stowarzyszenie Turystyki Kulturowej „Zachód – Wschód” oraz Archiwum Państwowe przygotowały zbiorczą wystawę poświeconą historii „Szlaku Jagiellońskiego” oraz rozwojowi projektu zmierzającego do jego reaktywowania. W tym samym roku Regionalne Ośrodki Badań i Dokumentacji Zabytków w Kielcach i Lublinie obrały szlak za motyw przewodni Europejskich Dni Dziedzictwa w swoich regionach. Chęć udziału w projekcie zgłosiło około stu podmiotów, ale brak było instytucji, która udźwignęłaby rolę stałego koordynatora. Dlatego Lubelskie Stowarzyszenie Turystyki Kulturowej „Zachód – Wschód” zwołało jej Zebranie Założycielskie.
   1 lipca 2008 r. podczas Międzynarodowego Zjazdu Miłośników Traktów „Zachód – Wschód” w Lublinie spotkali się reprezentanci: Nowego Brzeska, Ostrowa Lubelskiego, Parczewa, Mielnika, LSTK „Zachód – Wschód” oraz indywidualni pasjonaci. Podjęli oni uchwalę o utworzeniu Organizacji Turystycznej „Szlak Jagielloński”. Do tego grona dołączyły szybko samorządy: Koszyc, Nowego Korczyna i Międzyrzeca Podlaskiego, a ostatnio również Sandomierz. Tutejsza Rada Miejska, podejmując na wniosek burmistrza Jerzego Borowskiego, decyzję o dołączeniu do Organizacji, umożliwiła Miastu udział w ponadregionalnej sieci współpracy, ofercie i promocji.
   Jest rzeczą znamienną, że jeszcze przed przyjęciem do niej Sandomierza w „Informacjach” TVP Kielce wyemitowany został świetny materiał promujący miasto jako ośrodek obfitujący w „pamiątki jagiellońskie”. Teraz konieczne jest połączenie w jedną ofertę tego typu walorów na całym historycznym trakcie. Zgodnie ze Strategią na lata 2008-2012 Organizacja Turystyczna „Szlak Jagielloński” prowadzi starania przede wszystkim o rozwój na nim ruchu turystycznego. Nasze zaangażowanie koncentrujemy na miejscowościach położonych bezpośrednio na szlaku. Później obejmiemy nim całe regiony, w dalszej kolejności Polskę, Białoruś i Litwę, a wreszcie całą Europę.
   Każdego roku organizować będziemy przejazd promocyjny trasą Kraków – Lublin – Wilno. W 2009 r. zbiegnie się on z 440-rocznicą unii lubelskiej oraz tytułem Europejskiej Stolicy Kultury dla Wilna. Do wspólnego kalendarza imprez wpisane zostały również wydarzenia w poszczególnych miejscowościach. Informuje o nich ulotka o „Szlaku Jagiellońskim”, jak również strona internetowa pod adresem: www.szlakjagiellonski.pl. Nasza oferta prezentowana będzie także na targach turystycznych w Wilnie, Lublinie i Krakowie. Plany na później to: interaktywna mapa powiązana z GPS, oznakowanie szlaku, przewodnik i film w konwencji „podróże do przeszłości”.
   Zadaniem „Szlaku Jagiellońskiego” jest m.in. pomoc miastom, których „złoty wiek” przypadł na czasy jagiellońskie, odzyskać dawne prosperity (m.in. poprzez odnowieniu relacji z innymi miastami w Europie). Jego reaktywowanie wpisane zostało w szerszy projekt o nazwie „Via Regia – Wielka Droga Kulturowa Rady Europy”, którego centrum koordynacyjne znajduje się w Erfurcie. Wspomniana Droga Królewska łączy Santiago de Compostela i Brugię – Erfurt – Kijów i Wilno (www.via-regia.org). Przywracając ruch na „Szlaku Jagiellońskim” uczestniczymy więc także w przedsięwzięciu o znacznie szerszej perspektywie, obejmującej Zachód i Wschód Europy.

Janusz Kopaczek
prezes – dyrektor Biura
Organizacji Turystycznej „Szlak Jagielloński”

Ilustracje:
1. Mapa „Szlaku Jagiellońskiego”
2. Symbol „Szlaku Jagiellońskiego” – na podstawie XV-wiecznego portretu konnego Władysława Jagiełły z kaplicy Trójcy Świętej w Lublinie. Grafika Rafał Niedźwiadek.
3. Podróż Kraków – Sandomierz – Lublin – Wilno w 2006 r. współorganizowali Jadwiga Siedlecka – Siwuda i Aleksander Siwuda z Warszawy. Fot. Janusz Kopaczek
4. Zwiedzanie Lublina, organizowane przez LSTK „Zachód – Wschód” podczas Jarmarku Jagiellońskiego, cieszy się dużą popularnością. Fot. Dominika Kopaczek.
5. Niepozorne miejsce po dawnej Bramie Zawichojskiej w Sandomierzu również może zwracać uwagę turystów. Fot. Janusz Kopaczek
6. Do budowy oferty „Szlaku Jagiellońskiego” zaproszone są bractwa rycerskie specjalizujące się - tak jak sandomierskie – w rozmaitych pokazach historycznych. Fot. Janusz Kopaczek
7. Uczestnicy zebrania założycielskiego Organizacji Turystycznej „Szlak Jagielloński” w Lublinie w 2008 r. Fot. Marek Chmur