Pierwszy gród sandomierski powstał na terenie dzisiejszego Wzgórza Zamkowego. Nie znamy dokładnej daty pierwszej lokacji miasta, ale najprawdopodobniej miało to miejsce na początku XIII wieku, kiedy Ziemią Sandomierską rządził książe Leszek Biały. Po drugim najeździe tatarskim, który zamienił miasto w zgliszcza, postanowiono lokować Sandomierz powtórnie, w miejscu bardziej obronnym, na terenie dzisiejszego Starego Miasta. Stosowny dokument lokacyjny został wydany w 1286 roku przez księcia Leszka Czarnego. Zasadźcą Sandomierza i jego pierwszym wójtem był mieszczanin krakowski Witkon. Sandomierz najwcześniej z miast polskich otrzymał prawo bicia własnej monety, ponadto uzyskał prawo składu i pobierania ceł, oraz budowy stałego mostu na Wiśle.